fot. Spółdzielnia Mieszkaniowa „Osiedle Młodych” w Poznaniu

„Wszystko było w zasięgu. Historia ratajskich osiedli”. Galeria Śluza zaprasza na opowieść o Ratajach

Kuratorka i liderka zespołu ds. wystaw, Anna Pikuła
19 lis 2026
Dawid Balcerek

W zeszłym roku dzielnica Rataje świętowała setną rocznicę przyłączenia do miasta Poznania. Z kolei w tym roku, dokładnie 18 lipca, obchodzono 60. rocznicę wmurowania kamienia węgielnego pod budowę pierwszych fundamentów nowoczesnych osiedli, które w czasach PRL-u były jedną z największych i najnowocześniejszych realizacji urbanistycznych w powojennej Polsce. Jubileusz ten stał się punktem wyjścia do stworzenia wystawy w Galerii Śluza pt. „Wszystko było w zasięgu. Historia ratajskich osiedli”. To wyjątkowa opowieść przenosząca zwiedzających do „złotych czasów” PRL-u, podczas której można poznać między innymi proces budowy dzielnicy oraz codzienne życie jej mieszkańców. Dzięki archiwalnym nagraniom, fotografiom i interaktywnym stanowiskom dowiemy się, jak Ratajanie spędzali wolny czas, urządzali swoje mieszkania czy robili zakupy. O wystawie rozmawiamy z kuratorką i liderką zespołu ds. wystaw, Anną Pikułą.

Jest tyle ciekawych dzielnic w Poznaniu. Dlaczego wybór padł właśnie na Rataje? Co sprawia, że mogą zainteresować przeciętnego odbiorcę wystawy?

W 2026 roku mija 60 lat od wmurowania kamienia węgielnego pod budowę Rataj. Uznałyśmy to za dobry pretekst, aby przyjrzeć się tej dzielnicy. Zazwyczaj na naszych wystawach koncentrujemy się na lewobrzeżnej części miasta, gdzie znajduje się poznańskie Stare Miasto. Tym bardziej interesujące wydało nam się skierowanie uwagi na prawy brzeg Warty. Starałyśmy się dobrać tematy poruszane na wystawie w taki sposób, aby była ona interesująca zarówno dla osób mieszkających obecnie lub dawniej na Ratajach, jak i dla tych, którzy nie znają tej części miasta. Sam proces planowania i realizacji tak dużego przedsięwzięcia urbanistycznego może być fascynujący, podobnie jak analiza tego, w jakim stopniu założenia planistyczne sprawdziły się w praktyce oraz jak są oceniane przez mieszkańców.

Co składa się na wystawę? Czego mogą spodziewać się odwiedzający Galerię Śluza?

Na wystawie prezentujemy dwie perspektywy spojrzenia na Rataje. W dwóch salach na poziomie 0 oglądamy je z lotu ptaka. Opowiadamy o projekcie, jego założeniach, procesie budowy oraz o wsiach, które wcześniej znajdowały się na tym terenie i musiały ustąpić miejsca nowym osiedlom. Opowieść tę ilustrują dwie wielkoformatowe mapy umieszczone na podłogach sal. Dodatkowo na planszach informacyjnych znajdują się teksty, plany, zdjęcia archiwalne oraz materiały filmowe. Narrację uzupełniają stanowiska interaktywne, na których można wykonać zadania związane z tematyką wystawy. Zwiedzający mogą między innymi zaprojektować układ osiedla z wykorzystaniem modeli bloków w skali lub sprawdzić, czy szybciej buduje się ścianę z cegieł czy z prefabrykatów.
W salach na poziomie –1 skala opowieści się zmienia. Tutaj patrzymy na Rataje z perspektywy mieszkańców. Przygotowując tę część wystawy, korzystałyśmy nie tylko z materiałów archiwalnych, lecz także z wywiadów przeprowadzonych specjalnie na potrzeby ekspozycji. Rozmówcy opowiadają o tym, jak wyglądało życie na osiedlach, przeprowadzki do nowych mieszkań, nawiązywanie sąsiedzkich relacji oraz sposoby spędzania wolnego czasu.
Cytaty z wywiadów zostały uzupełnione materiałami archiwalnymi, fotografiami, wycinkami prasowymi oraz fragmentami filmów dokumentalnych. Także w tej części znajdują się stanowiska interaktywne.

Na wystawie możemy zobaczyć wiele archiwalnych zdjęć, filmów i eksponatów. Skąd pochodzą prezentowane materiały?

Duża część materiałów pochodzi ze zbiorów Spółdzielni Mieszkaniowej „Osiedle Młodych” w Poznaniu. Zwiedzający mogą obejrzeć między innymi kopie dwóch kronik dokumentujących działalność ratajskich domów kultury. Ponadto korzystałyśmy ze zdjęć pochodzących z Repozytorium Cyfrowego CYRYL i innych instytucji, a także z materiałów filmowych udostępnionych przez poznański oddział Telewizji Polskiej oraz Wytwórnię Filmów Oświatowych.

Co, według Pani, jest najciekawszym elementem wystawy? Mnie największą frajdę sprawiło układanie osiedla z realistycznych klocków odwzorowujących Rataje.

Każda osoba zaangażowana w przygotowanie wystawy ma swój ulubiony temat. Dla nas jako autorek niezwykle interesujące są również reakcje odwiedzających. Regularnie zaglądamy do tablicy znajdującej się na końcu wystawy, gdzie zwiedzający mogą zostawiać swoje wspomnienia i refleksje związane z Ratajami. Znajdujemy tam wiele ciekawych historii, opinii i osobistych doświadczeń.

Ogródek kawiarniany restauracji Kasztelańska na os. Piastowskim, 1975, autor Stanisław Wiktor

Widziałem kilka ciekawych atrakcji interaktywnych dla najmłodszych. Co dokładnie znajdą w Śluzie dzieci i ich rodzice?

Wystawa była przygotowywana z myślą o rodzinach z dziećmi. Dlatego jej treści przekazywane są nie tylko za pomocą tekstów i ilustracji, lecz także poprzez różnego rodzaju zadania interaktywne. Choć zostały one stworzone głównie z myślą o najmłodszych, sprawiają również wiele radości dorosłym.
W każdej sali można znaleźć kilka aktywności związanych z prezentowanymi zagadnieniami. Przykładowo, w części poświęconej mieszkaniom i ich metrażom odwiedzający mogą spróbować umeblować lokale o różnych powierzchniach. Natomiast w przestrzeni poświęconej działalności domów kultury można przygotować własne przedstawienie teatralne.

„Mieliśmy do czynienia w bloku z bardzo dużym zróżnicowaniem społecznym. Byli tu wszyscy: przedsiębiorcy, pracownicy uczelni, firm, zakładów i szkół. Zarabiali jednak podobnie, dlatego mieszkali w zbliżonych warunkach” – pan Przemysław, mieszkaniec Rataj.

Czy mimo swojego wieku Rataje mogą być wzorem urbanistycznym dla współczesnego budownictwa i projektowania przestrzeni?

Na wystawie nie udzielamy jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Pokazujemy natomiast, jakie były założenia projektowe i na jakie aspekty zwracali uwagę architekci. Podkreślamy, że od początku myśleli o tej przestrzeni kompleksowo, starając się stworzyć miejsce wygodne do życia i zapewniające łatwy dostęp do najważniejszych usług. Ocenę tego, czy założenia te zostały zrealizowane oraz jak wypadają na tle współczesnych inwestycji mieszkaniowych, pozostawiamy zwiedzającym.

Dawna wieś Żegrze w czasie budowy nowego osiedla, 1983-1984, autor Romuald Zielazek, ze zbiorów Haliny Zielazek

Obecnie na Ratajach wychowuje się już czwarte pokolenie poznaniaków. Czy było to dobre miejsce do życia? I czy nadal nim jest?

Mieszkańcy Rataj, z którymi przeprowadzałyśmy wywiady, bardzo pozytywnie oceniają swoje osiedla. Wśród najczęściej wymienianych zalet wskazują dużą ilość zieleni, bliskość szkół, przedszkoli, sklepów i innych usług, niewielki ruch samochodowy wewnątrz osiedli oraz dobre połączenia komunikacyjne z centrum miasta.
Także dziś te cechy są wysoko oceniane. Szczególne wrażenie robi liczba i jakość terenów zielonych. Posadzone kilkadziesiąt lat temu drzewa zdążyły osiągnąć imponujące rozmiary, a przestrzenie między blokami nadal wypełnia zadbana roślinność.

„Wszystko było w zasięgu”. Czy Rataje nadal oferują ideę „miasta w mieście”, którą realizowano w czasach PRL-u?

Na wystawie przywołujemy współczesną koncepcję „miasta 15-minutowego” i pokazujemy, że Rataje już w momencie projektowania spełniały wiele jej założeń. Stąd tytuł wystawy: „Wszystko było w zasięgu”. Osiedla projektowano tak, aby mieszkańcy mieli łatwy dostęp do wszystkich miejsc niezbędnych w codziennym życiu. Wiele wskazuje na to, że rozwiązanie to nadal dobrze funkcjonuje.

Prace budowlane, autor Jerzy Unierzyski, ze zbiorów Spółdzielni Mieszkaniowej „Osiedle Młodych” w Poznaniu

,,Byliśmy nowi, wszyscy musieli odnaleźć się w tej społeczności. Nagle zostaliśmy wrzuceni do jednego worka i musieliśmy się poznać” – pani Dorota, mieszkanka Rataj

Jakie wydarzenia towarzyszą wystawie?

Zapraszamy na oprowadzania kuratorskie po wystawie, które odbędą 10 grudnia, 16 stycznia oraz 28 lutego.
Dla najmłodszych przygotowano specjalną edycję Małych Psot, czyli cyklu zajęć skierowanych do dzieci w wieku od 1 do 2 lat. Odbędzie się ona 7 października. Ponadto w styczniu zaplanowano wydarzenie z okazji Dnia Babci i Dziadka, adresowane do dziadków oraz wnuków w wieku od 6 do 10 lat.

Wystawa jest bezpłatna i będzie dostępna do 28 lutego 2027 roku.
Galeria Śluza, ul. Dziekańska 2, Poznań
Facebook: @GaleriaSluza